भगवद्गीतास्तोत्र - अध्याय दहावा

॥७६१०॥

अहो ऐका विद्वज्जना । संत चतुर सज्जना ॥१॥
माझी दुर्बळाची मती । मान करा ठेउनि प्रीती ॥२॥
जेणें रंजे तुमचें चित्त । नसे साहित्याचा हात ॥३॥
बहु पंडितां पुढारी । लाजे अर्षिका वैखरी ॥४॥
आतां लागले जे कासे । नये सांडू त्या प्रकाशें ॥५॥
बाळ मित्र रंक गोष्टी । देवें ऐकिल्या गोमटी ॥६॥
येथें वाटे शालजोडी । तेथें केतुली घोंगडी ॥७॥
तुमचें केणें कापूराचें । माझें तेणें कापूसाचें ॥८॥
जेथें खवळलें रणशूर । त्यांत गारयाचा बडिवार ॥९॥
परी ईश्वरा करितां । मज सांपडली गीता ॥१०॥
तिच्या संगें अंगीकार । केला तरी द्यावा थार ॥११॥
आतां देवाचाही देव । बोलें दशमी वासुदेव ॥१२॥
कीं किरिटी पुना ऐक । बोल माझा हा रसीक ॥१३॥
तुझ्या हितालागीं वदें । नात्या मीसें अंतरिं नांदे ॥१४॥
हितयज्ञाचें जाणीव । प्रीती मानिसी स्वभाव ॥१५॥
तुका ह्मणे भवार्थिया । देव बोलला कौंतेया ॥१६॥

॥७६११॥
पार्था देव इंद्रादिक । अथवा ऋषींचे नायक ॥१॥
आमचा प्राद्रुर्भाव यातें । न समजला निगममंतें ॥२॥
कीं मी देवा महर्षीचा । आदिकारण सर्वांचा ॥३॥
तुका ह्मणे बीजास्तव । झाला तरु नेणें देव ॥४॥

॥७६१२॥
सुज्ञ त्यास आह्मीं ह्मणूं । माझें माहात्म्य लागे वर्णू ॥१॥
अज अनादित्वें ईश । मुख्य सर्वा जो सर्वेश ॥२॥
मनुष्यांत बंधांतुनी । तो सुटला तूं हें मानी ॥३॥
तोंड देखलीच गोष्ट । नव्हे तुकया नेदु कष्ट ॥४॥

॥७६१३॥
आतां सत्पुरुष कैसा । जगीं मान्य सांगूं तैसा ॥१॥
बुद्धि ज्ञान क्षमा सत्य । निज शांतीची आगत्य ॥२॥
करी इंद्रियनिग्रहो । चंद्र कळे ग्रासुनि राहो ॥३॥
मोहनाश सुख दु:खे । जन्ममृत्यु भयें हरिखें ॥४॥
तुका करीतो वीनंती । कृष्ण सांगे कमळापती ॥५॥

॥७६१४॥
तप दान दया साम्य । तुष्टी कीर्ती अकीर्ति गम्य ॥१॥
होती मजची पासूनी । ऋतु जैसे नभस्थानीं ॥२॥
भूतांचे ही पृथक्‍ भाव । लहरी प्रती सिंधुठाव ॥३॥
तैसें खेळणें ययाचें । अंतीं आमुच्या तुकयाचें ॥४॥

॥७६१५॥
कौशिक भारद्वाजादिक । सप्तऋषी वेकर्णिक ॥
चौघे मनु मिळुनी एक । अकरा झाले संख्येनें ॥१॥
सनक सनंदन थोर । बुध सूर्य सनत्कुमार ॥
मानस पुत्र हे साचार । पै धात्याचे वोळखे ॥२॥
पूर्वी झाले हेम ऋत्य । त्याग सर्वाचा विरक्त ॥
परी पाहतां जांची शक्त । प्रजा ज्यांच्या लोकीं या ॥३॥
तुका ह्मणे आणिक एक । श्लोक ब्रह्मांडनायक ॥
बोलेल तो पुण्यश्लोक । सावधान ऐकिजे ॥४॥

॥७६१६॥
एवं विभूति योगांस । कीं मी आत्मा यां सर्वास ॥
व्यापुनि वेगळ्यापणास । जो जाणेल जाणता ॥१॥
तोच कोणे एके वेळें । येउनियां स्वरुपीं मिळे ॥
हें ही नको हृदयशाळे । टाक मुद्रा तयाची ॥२॥
ह्मणउनी अचला अन्ययें । माते योजुनी संशय ॥
तुकयाची कृपा होय । तो शुक ऐसा अनुभवी ॥३॥

॥७६१७॥
नाहीं मजवीण कांहीं । उदका वीण रस नाहीं ॥
बरे विचारुनियां पाहीं । मी उद्भव सर्वाचा ॥१॥
मजपासुनी सर्वही । भार भूताचळा मही ॥
शेष केला कूर्म तोही । आहे वराह आधारें ॥२॥
त्यास ही धर्म मूळलिंग । स्तंभ त्याचा आहे संग ॥
पुढें न सुचे जग । ह्मणती आधार अच्युत ॥३॥
ऐसे जाणोनि भजती । अभिज्ञाची अति प्रीति ॥
तुका विनवीतां चित्तीं । संशय उडे परिवारें ॥४॥

॥७६१८॥
सर्व साधनाच्या कळा । प्राणचित्त हे चपळा ॥
स्थिरावल्या एक पळा । मग उणें तें काय ॥१॥
यास माझा बोध दावी । वळे तरी युक्त बरवी ॥
ना तरी आस्था सोडावी । सुखें घ्यावी मन्नामें ॥२॥
मग मी काळची काळाचा ॥ ग्रास करीन खळांचा ॥
परी आत्मिक स्थळाचा । नेदी पडों अंतर ॥३॥
मग वर्णिती सर्वदा । गाती मन्नामसंपदा ॥
कोणी नाचें संवादा । ऐकोनी तुकयाच्या ॥४॥

॥७६१९॥
तयां ऐसा सदा युक्त । जेवीं कौरवीं देवव्रत ॥
प्रपंचीं असोनी विरक्त । श्रेष्ठ माथा वंदिती ॥१॥
प्रीतीपूर्वक भजनासी । केल्या ह्मणसी काय देसी ॥
तरी बुद्धि योगा कैसी । वृद्धि करितों हें नवल ॥२॥
मज जेणें कां पावती । ऐसी अचळ करितो मती ॥
तुका या अंगीं प्रळय गती । लागेनाच सर्वथा ॥३॥

॥७६२०॥
योग कृपेचा खडतर । नासत तमाचा अंधार ॥
ज्ञान दिवा शुद्ध आकार । सुखें हातीं वागवी ॥१॥
जें अज्ञान जडद्वाड । भ्रांति लावीतें कवाड ॥
मग न दिसे महा गाढ । मध्यरात्रीं अमावासी ॥२॥
मग ज्ञानार्क झळकतां । तमां पळवी दिगंता ॥
तैं गा सौख्याचा मागता । तुका झाला होता कीं ॥३॥

॥७६२१॥
अर्जुन बोले विनयें भावें । कांहीं वाक्य आईकावें ॥
एक अपराध स्वभावें । आमुचा आम्हा वाटतो ॥१॥
तोचि बोलूं न दाखवूं । राखो कायसा आपाउ ॥
जेणें घेतलासे जीवु । तो कालज्वर टाळावा ॥२॥
परब्रह्म अधिष्ठान । तुझें अत्यंत पावन ।
आत्मा शाश्वत निधान । आलें येथें कळोनी ॥३॥
आदि देहीं दिव्य मूर्ति । अज प्रभुवरा कीर्ती ॥
मातें समजली धृती । तुकया वैश्या सारखी ॥४॥

॥७६२२॥
या रितीं ह्मणती तुतें । घेउनी श्रुतीचीं संमतें ॥
ऋषी राजर्षि सहीते । नारदादि देवऋषी ॥१॥
देवल व्यास असित । स्वयें येउनी सांगत ॥
उमजलें जया हीत । संजया ऐसें आमुचें ॥२॥
परी काळसर्प डसे । तनू व्यापिली सारांशें ॥
नये समज उद्देशें । आतां तुका गहिंवरे ॥३॥

॥७६२३॥
हें अजीच वाटे सत्य । पहिली ना धरुं अगत्य ॥
गाणें ऐको उपांगीत । नादीं जीव ठेउनी ॥१॥
तुह्मावरी भाव कैसा । जीवलगू सुत्दृद जैसा ॥
आज उमटला ठसा । परब्रह्मा तव मुखें ॥२॥
हे भगवन्‍ तुझी व्यक्ती । दैत्य दानव नेणती ॥
तेथें आमुचा पाड कीती । तुका तरी मनुष्य ॥३॥

॥७६२४॥
स्व प्रकाशाचें रुप । अंगें होसी स्वयंरुप ॥
सर्व जाणतयांचा भूप । पुरुषोत्तम पुरुषीं ॥१॥
भूतपाळक भूतेशा । देवदेव जगपरेशा ॥
आमुची पुरविजे आशा । हेच इच्छा तव मनीं ॥२॥
वसुदेव बंदिस्तव । निवटिला दैत्यराव ॥
मज वाटे वासुदेव । झाला मज करितां ॥३॥
मोहबंदीं पडिलों होतों । मग कृपें मुक्त झालों तो ॥
तुका वरदें तरला तो । गुरुदास हें वाणूं ॥४॥

॥७६२५॥
तुझ्या विभूती ज्या दिव्य ह्मणताती । पांगली सकीर्ती महीपृष्टीं ॥१॥
अशेष आद्यवी मातें निरुपवी । यश तूं गोसांवी संपादी हें ॥२॥
विभूतीनें लोक व्यापूनी हे देख । असतोसी व्यापक सदोदित ॥३॥
तुकया आनंद सांगतां संवाद । कीं प्राप्तीवरद तो हे सुखी ॥४॥

॥७६२६॥
कैसें योगेश्वरा तुतें या अंतरा । चिंतूनी संसारा मुक्त होणें ॥१॥
सदा मी चिंतीतों तुज ठावा आहे तो । आहेसी सांग तूं कोण्या रुपें ॥२॥
योग्य या चिंतनीं जेणें मोक्ष दानीं । तें स्थूल ध्यानीं प्रगटी देवा ॥३॥
शेषासी न कळे तुकी अगम्य लीळें । अंथरुणीं बळे याच लाजा ॥४॥

॥७६२७॥
विस्तारें आपुला योग हा संचिला । ह्मणसी नाहीं दिला कोणापुढें ॥१॥
परी मी अनन्य जाणुनी अमान्य । केल्या हें जघन्य बाधी तुज ॥२॥
जनार्दना विभुती वदाव्या मागुती । कांजे नव्हे तृप्ती श्रवणामृतें ॥३॥
अमृत अमर करी गणती वर । तुझी अगोचर कृपासुधा ॥४॥
आतां अर्जुनाची आशंका जीवींची । फेडीती कृष्णाची पूर्ण दया ॥५॥
तोची शब्द ऐका सावध करी तुका । व्यापार लटीका सोडा ह्मणे ॥६॥

॥७६२८॥
हर्षे कृष्ण ह्मणे दिव्या ह्या जाणणें । विभूती स्वमनें प्रकाशीतों ॥१॥
तुतें या आपुल्या ऐशा सांगीतल्या । होतील ऐकील्या नाहीं ऐशा ॥२॥
प्रत्यक्ष पाहासी साक्षात्कार घेसी । परी नसे त्यांसी आदी अंत ॥३॥
सांगेन मुख्यत्वें परिसे निजसत्वें । तुकया धन्यत्वें नांवाजूनी ॥४॥

॥७६२९॥
विभूती मुख्य मी आत्मा नर स्वामी । नीळी माते व्योमीं व्यापे जैसी ॥१॥
सर्वांच्या आशयीं स्फुरे सर्वा ठायीं । रिक्तपण नाहीं अणुभर ॥२॥
आदि जो जडांच्या मध्यांत युक्तीच्या । वैष्णव शक्तीच्या आधारें ह्या ॥३॥
घटाला मृत्तिका जेवीं व्यापी ऐका । तैसा आत्मा तुका एकवीध ॥४॥

॥७६३०॥
अदिती आदित्य प्रसवली सत्य । बारावा सांप्रत अहं विष्णु ॥१॥
दृश्य ज्योती यांत सूर्य मी साक्षात । तरी प्रकाशित पृथ्वी पटा ॥२॥
मरीची मरुत चंद्र ताराकांत । औषधीं पोशीत रश्मिस्पर्शे ॥३॥
क्षय कलंकानी गेला जरी व्यापुनी । सदाशिव मुध्नीं विराजला ॥४॥

॥७६३१॥
सर्वा वेदांमाजी सामवेद आजी । प्रगटला तेजीं माझ्या रुपीं ॥१॥
इंद्र जो देवांचा व्यापार भुवनांचा । शास्ता दानवांचा वज्री तो मीं ॥२॥
मीषें इंद्रिय यामीं वावरे मन स्वामी । अनिवार नामीं अंशें माझ्या ॥३॥
आतां भूताकृती यामाजी प्रतीती । बोले गोपीपती तुका ह्मणे ॥४॥

॥७६३२॥
रुद्रांत शंकर यक्षांत कुबेर । वसुमध्यें थोर पावके मी ॥१॥
शिखरिमाजी मेरु बोले जगद्गुरु । आहे ज्याचा भारु पृथ्वी मानी ॥२॥
उतरें उत्तरे सुर भार न ठरे । दक्षिण हि द्यारे क्षेत्रासह ॥३॥
मग आगस्तिसी स्थापिलें वेगेसी । तुकया धरेसी धीर झाला ॥४॥

॥७६३३॥
पुरुहुतीं श्रेष्ठ पुरोहित वरिष्ठ । देव गुरु ज्येष्ठ अंश माझा ॥१॥
तरी तेतीस कोटी घालूनि पदिं मोठीं । नीजहीत गोष्टी विचारीती ॥२॥
आतां पार्थ स्वामी कार्तिक अग्र्यमी । सेनापतींत मी ह्मणवीतों ॥३॥
सरोवरीं सिंधु ह्मणवी दीनबंधु । जेणें दीला वेधु तुकयासी ॥४॥

॥७६३४॥
महर्षीत भृगू देव ह्मणे सांगूं । ज्याच्या क्रोधीं वागूं शांतिरुपें ॥१॥
वाणींत प्रणव अक्षर स्वभाव । बोले वासुदेव ऐक्य रुपें ॥२॥
यज्ञीं जप यज्ञ जाण मी सुयज्ञ । पावती अभिज्ञ वांछित मी ॥३॥
अचळीं हिमालय मीच स्वयें होय । तुकयासी ठाय सांपडला ॥४॥

॥७६३५॥
सर्व ही वृक्षांत राया पिंपळ थोर । माझाच आकार मूर्तिमय ॥१॥
देवर्षीत मीच झालों गा नारद । कीर्तनाचा छंद वाढावया ॥२॥
कलह लाऊनी पाहातों कौतुक । क्रोध त्रिपुरांतक ज्याचा नये ॥३॥
देवदैत्यां सम मान्य गुरु जैसा । कंस कृष्ण तैसा राखों जाणे ॥४॥
आतां चित्ररथ मीच गंधर्वात । कपील सिद्धांत तुका आला ॥५॥

॥७६३६॥
उच्चै:श्रवा अश्वीं झाला क्षीराब्धींत । गर्जी ऐरावत मीच होय ॥१॥
नरांत भूपाळ मी होय अर्जुना । अकर्म शासना नैय्यायिकीं ॥२॥
राजनिंदा केली तें मातें लागतें । मच्छाप बाधा ते प्राणी पावें ॥३॥
तुका ह्मणे राज्य आह्मा त्रिभुवनीचें । सहज निंदकाचें तोंड काळें ॥४॥

॥७६३७॥
आयुधीं मी वज्र करीं गिरी चूर । तेजें ज्या थरार धरा कांपे ॥१॥
अंगवात धाके शेष जिव्हा काढी । चंद्र दैत्यमठीं जीता होय ॥२॥
एवढा प्रताप दधीची ऋषीचा । त्याचीया हाडांचा दंभो लिहा ॥३॥
धेनु कामधेनू संतानांत काम । सर्पी तुका नाम वासूकीतो ॥४॥

॥७६३८॥
जळजंतुमाजी ह्मणवीतों वरुण । शेष मी आपण नागजातीं ॥१॥
ह्मणूनी अवतारें रक्षितों पाठीसीं । मजहूनि गुणेसीं आगळा जो ॥२॥
पितृगणांमाजी अर्यमा ह्मणवितों । भाग सर्व देतों पितरांसी ॥३॥
निग्रहकर्त्यांत यम ह्मणवीतों । ज्यासी लोक भीतो तुका ह्मणे ॥४॥

॥७६३९॥
दैत्यांत प्रर्‍हाद मीच रक्षपाळ । चाळणारा काळ मीच झालों ॥१॥
श्वापदांत सिंह तैसाच खगेंद्र । पक्ष्यांत पक्षींद्र रुप माझें ॥२॥
शेषाही अधीक भक्ती गरुडाची । तैसीच आमची तुका ह्मणे ॥३॥

॥७६४०॥
उडती त्यांत वायू शस्त्र पाणियांत । जानकीचा कांत राम तो मी ॥१॥
मत्स्यांत मगर नद्यांत जान्हवी । रुपें वोळखावीं माझ्याठायीं ॥२॥
तरीच मस्तकीं घेऊनी स्वर्धुनी । शिव आनंदवनीं विराजला ॥३॥
कलियुगीं नाम तारक हरीचें । तैसें भागीरथीचे जीवन तुका ॥४॥

॥७६४१॥
आद्यंत तयां तत्व सृष्टीचा पांडवा । मध्य ही मी तेव्हां प्रकाशांत ॥१॥
ऐसें जाणे खुणें विद्यातें अध्यात्म । ह्मणवि पुरुषोत्तम विद्येमाजी ॥२॥
तत्ववेत्त्यांमाजी तत्त्व ह्मणवीतों । ज्यामाजी विरतो तुका स्वयें ॥३॥

॥७६४२॥
अक्षरीं अकार मीच धनंजया । समासी सखया द्वंद्वनामी ॥१॥
नित्य जो कां काळ मी स्वयें गोपाळ । आधार सबळ सर्वाचा मी ॥२॥
सर्वी सर्व मूखीं तृप्त अन्नदाता । जीवा वांचवीता मीच तुका ॥३॥

॥७६४३॥
मरण मी जीवां संहर्ता जयांची । जेथें जाणीवेची कळा लोपे ॥१॥
जन्म मी ह्मणूनी होतों पुत्रोत्सव । रंक हो कां राव सुखसम ॥२॥
नारींत स्त्रीलिंगीं कीर्ति जे श्रीवाणी । जेणें गुणें प्राणी महत्वा ये ॥३॥
स्मृति प्रज्ञा धृती क्षमा तुकारामीं । पावला आरामीं निरंतर ॥४॥

॥७६४४॥
सामवेदीं जाण बृहत्साम सूत्र । विचाराचें पात्र तेंही मीच ॥१॥
छंदीगायत्री जे नाम मी पांडवा । मासांत जाणावा मार्गशीर्ष ॥२॥
ऋतूंत वसंत वर्णी ज्यासी व्यास । तुका ह्मणे त्रास कळीकाळा ॥३॥

॥७६४५॥
कपटयांमाजी द्यूत तें मीच साक्षात । चोरी बाजारांत न वारवे ॥१॥
तेजस्वी पुरुषांत तेज तें माझेंची । कां जे समर्थाची सत्ता नाहीं ॥२॥
आतां जयो तेवीं निश्चय ही मीच । दिवसंदिवस उंच कळा चढे ॥३॥
सत्ववंतीं सत्व माझेंच पांडवा । जगांनीं जाचावा स्वस्थ तुका ॥४॥

॥७६४६॥
कृष्णिवंशीं वासुदेव । तो मी ह्मणे देवराव ॥१॥
ज्याचे अचाट पवाडे । वर्णनी शुक व्यास वेडे ॥२॥
विधिशक्रां अगोचर । नंदगोष्ठांगणीं ईश्वर ॥३॥
असो पांच पांडवांत । धनंजय तूं साक्षात ॥४॥
तापसवेषें बहिण नेली । आमुची मर्जी न पां कलली ॥५॥
कां जे दोघांचें एकत्व । मुनींत व्यास तेवीं तत्व ॥६॥
कविमाजी शुक्र जो कां । तोही मीच मानी तुका ॥७॥

॥७६४७॥
दंदकर्त्यामध्यें दंड । तो मी ह्मणोनी प्रचंड ॥१॥
जी कीं न्याय मार्गी नीती । तेही मच्छक्ती नीरुती ॥२॥
परेचें जें गुह्य मौन । मीच न जाणें ईशान ॥३॥
आतां ज्ञान जें ज्ञानीयां । ज्ञानेश्वरु वंद्य ठायां ॥४॥
तुका ह्मणे ऐसे रीतीं । सांगूनियां भगवंती ॥५॥

॥७६४८॥
जें नित्य सर्वही भूतां । बीज ते मी पांडुसुता ॥१॥
न घडे मीं मजवीण । चराचरांचें कारण ॥२॥
मातें मूढ न वोळखे । पैं मी सर्वासी पारिखे ॥३॥
तुकी उतरे आमुचें । एक मानस तुकयांचें ॥४॥

॥७६४९॥
झाल्या मजचीपासुनी । दिव्य ह्मणो त्या लागूनी ॥१॥
माझ्या विभूतींचा अंत । परंतपा जाणे मात ॥२॥
हा तो विभूतीविस्तार । पाहों न शके दिनकर ॥३॥
म्यां वर्णिला संक्षेपें । ऐक तुकया आक्षेपें ॥४॥

॥७६५०॥
आतां जे कां भाग्यवंत । प्राणी होत श्रीमंत ॥१॥
ठसा दैवाचा प्रगटे । सुख सिंधुचि विश्वीं दाटे ॥२॥
तो तो प्राणी कीर्तीमान जाणे मीच भगवान ॥३॥
आहे तेजोशसंभव । तरी तुकयाचा भाव ॥४॥

॥७६५१॥
आतां बहुतां या ज्ञानें । फांटा भरिजेल मनें ॥१॥
किती अर्जुना जाणसी । श्रम नदी उतरसी ॥२॥
जें कां उतरलें अधिष्ठुनी । एक अंशें हें जगमानी ॥३॥
तुका वदला किंचित । झाला विस्तार बहुत ॥४॥

॥७६५२॥
झाला प्रसंग समाप्त । कृष्ण अर्जुना संमत ॥१॥
योग शास्त्र खरें दिसे । माया भंजन शस्त्र असे ॥२॥
येथें विभूती वर्णील्या । अर्जुना अंगीं विस्तारल्या ॥३॥
आतां पुढें चमत्कारें । तुका बोलेल आदरें ॥४॥